بود ، كه اقوام اويغور ترك‌نژاد ، در آسياى مركزى سلطنتى بزرگ تشكيل دادند و يكى از خوانين اويغورى ، كه در نيمه اخير اين قرن فرمانروايى مىنمود ، بكيش مانى گرويد و لقب « مظهر مانى » گرفت « 1 » . قطعاتى كه در تورفان كشف شده و نمونه از همه السنه سابق الذكر مثل پهلوى جنوب غربى و پهلوى شمالى و زبان سغدى و تركى دربردارد ، متعلق بدوره‌ايست ، كه با حكومت اين خان اويغورى آغاز مىشود . چنان كه پيش از اين گفته‌ايم ، فرقه مانويه آسياى مركزى ، با محيط بودايى آنجا سازش گرفت ؛ دعاة مانوى اصطلاحات دين بودا را به كار بردند و از افسانه‌هاى بودايى استفاده نمودند ، چنان كه مانويان مغرب زمين از حكم و قصص اناجيل مسيحيان اقتباس مىنمودند « 2 » . در روايات نويسندگان اسلامى ، كه آميخته بافسانه است ، صفات فوق العادهء از مانى ذكر شده است ؛ از آن جمله چابكى و مهارت او در خط و نقاشى است ، منجمله ابو المعالى نويسنده ايرانى در « بيان الاديان » ، كه در سال 1092 ميلادى تأليف شده ، حكايت مىكند ، كه مانى « بر پارهء از حرير سپيد خطى فروكشيد ، چنان كه آن يك تار حرير بيرون كشيدند و آن خط ناپديد گشت » و كتابى كرد بانواع تصاوير كه آن را ارژنگ مانى خواندند » و در خزائن غزنين هست . بنابر اشعار فردوسى مانى از چين آمده و در نقاشى بىنظير بوده است : بيامد يكى مرد گويا ز چين * كه چون او مصور نبيند زمين قصه‌ها و افسانه‌هاى گوناگون در باب اردنگ مانى « 3 » ( ارتنگ ، ارژنگ )

--> ( 1 ) - مولر ، اويگوريكا Uigurlca ، 2 ، ص 95 و ورقى الخ ، ص 5 . ( 2 ) - راجع بتجزيه ، كه در اواخر قرن ششم در مذهب مانى رخ داد و مانويان مشرق خود را دين‌آوران نام نهاده و از مانويان مغرب ، كه خود را دين‌داران ميگفتند ، جدا شدند ر ك شدر ، ايرانيكا ، ص 78 و بعد . در باب متونى ، كه براى تعليمات مذهبى و اخلاقى دين‌آوران ترتيب داده شده ر ك آندرآس - هنينگ 3 ، ص 854 و بعد . ( 3 ) - آلفاريك ، 2 ، ص 41 و بعد . لفظ اردنگ همراه با لفظ كوان‌نامه ، كه بلهجه شمال نوشته شده و در كتاب آندرآس - هنينگ ، 3 ، ص 858 ضبط است ، ديده مىشود ،